De techniek achter radiotherapie: hoe een klinisch fysicus en AI bijdragen aan betere zorg

Wat doet een klinisch fysicus?

Een klinisch fysicus zie je als patiënt meestal niet. Toch speelt deze specialist een belangrijke rol in de behandeling. Een klinisch fysicus is een expert in medische techniek en natuurkunde en zorgt ervoor dat ingewikkelde apparatuur veilig en nauwkeurig werkt: niet door zelf direct patiënten te behandelen, maar juist door collega’s te ondersteunen bij veilige en precieze zorg.

Bij Instituut Verbeeten houdt Evelyn zich samen met haar collega’s bezig met de kwaliteit en veiligheid van de bestralingsapparatuur. Ook nemen zij nieuwe technieken in gebruik die de zorg voor patiënten verder verbeteren. In de radiotherapie zoeken ze altijd naar manieren om de tumor nog nauwkeuriger te bestralen, met nog minder bijwerkingen, of om nog beter te kunnen zien waar de straling terechtkomt.

Daarnaast ondersteunen klinisch fysici collega’s bij vragen over behandelingen. Bijvoorbeeld als een behandelplan ingewikkeld is of wanneer de anatomie (verandering van het lichaam van de patient) op de scans is veranderd. Het doel is altijd hetzelfde: zorgen dat een bestraling veilig, nauwkeurig en volgens plan verloopt.

Achter de schermen van radiotherapie

Voordat een patiënt bestraald kan worden, gebeurt er veel achter de schermen. Eerst maken we van de patiënt een CT-scan. Daarna tekenen specialisten de tumor en de gezonde organen die beschermd moeten worden in op de scans. Vervolgens maken zij een behandelplan. Daarin staat hoeveel straling nodig is en hoe die precies op de juiste plek terechtkomt. Een radiotherapiebehandeling bestaat uit meerdere fracties (meerdere korte behandelingen). Dat vraagt om veel precisie. Want niemand is iedere dag van binnen hetzelfde.

“Mensen ademen, bewegen en hun lichaam kan tijdens een behandelperiode veranderen,” vertelt Evelyn. “Toch wil je iedere keer weer precies dezelfde hoeveelheid straling op precies dezelfde plek geven.”

De klinisch fysicus speelt een belangrijke rol bij alle stappen van de behandeling, al gebeurt dat meestal achter de schermen. Bij de aanschaf van een nieuw toestel, zoals een CT-scanner, controleert de klinisch fysicus of het toestel goed werkt. Ook zorgt de klinisch fysicus ervoor dat het bestralingstoestel goed is ingesteld in de software waarmee het behandelplan wordt gemaakt. Daarna controleert de klinisch fysicus of het bestralingstoestel ook echt de hoeveelheid straling geeft die volgens het behandelplan nodig is.

Daarnaast beoordeelt een klinisch fysicus soms of het behandelplan voor een patiënt moet worden aangepast. Maar klinisch fysici werken vooral aan het bedenken en invoeren van nieuwe technieken. Daardoor kunnen behandelingen beter worden aangepast aan veranderingen die van dag tot dag kunnen optreden.

Ook zorgen klinisch fysici voor een veilige werkomgeving. Ze controleren bijvoorbeeld of er veilig met straling wordt gewerkt en geven collega’s trainingen. Samen met andere collega’s controleren ze daarom voortdurend of alles klopt. Niet alleen op papier, maar ook in de praktijk. Ze meten bijvoorbeeld of een toestel precies doet wat het moet doen en controleren behandelplannen extra zorgvuldig.

Soms gebeurt dat zelfs met een speciaal meetmodel: een soort ‘oefenpatiënt’, waarmee collega’s controleren of de straling daadwerkelijk op de juiste plek terechtkomt.

Klinkt technisch? Dat is het soms ook. Maar uiteindelijk draait het om iets heel belangrijks: vertrouwen. Patiënten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun behandeling veilig, zorgvuldig en goed verloopt.

Slimmere zorg met AI

Een van de technieken die daarbij kan helpen is AI (Artificial Intelligence). Controle hiervan en invoering van AI valt onder de verantwoordelijkheid van de klinisch fysicus. Kunstmatige intelligentie (AI) speelt een steeds grotere rol in de zorg. Ook binnen de radiotherapie kijken zorgprofessionals steeds vaker naar de mogelijkheden van AI bij onderzoek en behandeling. Maar volgens Evelyn is AI vooral een hulpmiddel, geen vervanging van mensen.

“AI kan ons helpen bij terugkerende taken. Daardoor kunnen we slimmer en efficiënter werken, maar mensen blijven altijd nodig.”

Een voorbeeld hiervan is autocontouring (het automatisch intekenen van gezonde organen op scans). Daarbij helpt AI om de gezonde organen die beschermd moeten worden op scans automatisch in te tekenen. Dat gebeurt normaal handmatig en kost veel tijd. Door AI in te zetten, kunnen collega’s sneller werken en ontstaat er meer ruimte voor andere werkzaamheden. Ook bij het maken van behandelplannen en het verbeteren van beeldkwaliteit kan AI ondersteunen, waardoor behandelingen steeds nauwkeuriger kunnen worden afgestemd op de situatie van de patiënt.

Toch blijft menselijke controle altijd belangrijk. “Een specialist kijkt altijd mee,” vertelt Evelyn. “AI ondersteunt ons werk, maar uiteindelijk blijft de mens verantwoordelijk voor de controles en keuzes.”

Door die ondersteuning ontstaat er meer ruimte voor aandacht en maatwerk in de zorg. Niet omdat er minder werk is, maar omdat werk slimmer georganiseerd kan worden. “Wij behandelen patiënten alsof het familie zou kunnen zijn,” zegt Evelyn. “Technologie helpt ons enorm, maar aandacht voor mensen blijft altijd belangrijk.”

Samen werken aan de beste behandeling

Een klinisch fysicus werkt nauw samen met veel collega’s binnen Instituut Verbeeten. Denk aan de radiotherapeutisch laboranten, radiotherapeut-oncologen, klinisch fysisch medewerkers en technici.

Samen zorgen zij ervoor dat behandelingen veilig verlopen en steeds verder verbeteren: soms door nieuwe technieken in te voeren, soms door kritisch mee te kijken bij ingewikkelde behandelplannen. Ook buiten Instituut Verbeeten wordt kennis gedeeld. Klinisch fysici werken landelijk samen en wisselen ervaringen uit met andere ziekenhuizen en onderzoeksinstellingen.

De toekomst van radiotherapie

De techniek binnen radiotherapie staat nooit stil. Evelyn verwacht dat AI de komende jaren een steeds grotere rol gaat spelen. Bijvoorbeeld bij het maken van behandelplannen of het ondersteunen van kwaliteitscontroles. Maar één ding verandert volgens haar niet: “Menselijke controle blijft nodig.” Want achter alle techniek staan mensen die zich iedere dag inzetten voor veilige en zorgvuldige behandelingen.

Niet alle zorg is zichtbaar. Terwijl je sommige specialisten tijdens de behandeling ontmoet, werken anderen achter de schermen mee aan veilige en persoonlijke zorg. Samen met één doel: de best mogelijke zorg voor iedere patiënt.